In volle bewondering: over positieve emoties

Recent schreef ik een blog over gevoelens, waarbij de nadruk vooral lag op zogenaamde 'negatieve emoties' zoals angst, verdriet en boosheid. Iets waar het in de westerse psychologie wel vaak over gaat: hoe ga je om met moeilijke gevoelens? Gelukkig is er de laatste decennia in de positieve psychologie ook veel aandacht voor zogenaamde positieve emoties.

Barbara Fredrickson beschrijft in 'Positivity: ontdek de kracht van positieve emoties' tien positieve emoties, namelijk vreugde, dankbaarheid, sereniteit, interesse en aandacht, hoop, trots, humor, inspiratie, bewondering en liefde. Het ervaren van deze emoties blijkt de veerkracht te doen toenemen.

Kan je positieve emoties dan best opzoeken en cultiveren? In alle grote wijsheidstradities (waaruit de westerse psychologie is ontstaan) worden deze positieve emoties alleszins getraind als een soort existentiële vaardigheden. Als een tegengif tegen alle negatieve emoties die we sowieso (veelvuldig) ervaren bij moeilijke gebeurtenissen.

Over elk van deze emoties zou ik een blog kunnen schrijven, maar ik heb een speciale boon voor bewondering (awe in het Engels, ook wel te vertalen als ontzag). Als filosofe heb ik altijd een sterke verwondering gevoeld over 'hoe alles werkt'.

Filosofie start vanuit verwondering, vanuit niets vanzelfsprekend vinden. Ontzag is de overtreffende trap van verwondering, het is bewondering voor en opperste verbazing over hoe ingenieus de natuur in elkaar zit, over de fragiliteit van een roodborstje in de sneeuw, over hoe iemand zich uitspreekt voor rechtvaardigheid, over hoe de kat onverstoorbaar haar leventje leidt, over hoe creatief iemand omgaat met lastige omstandigheden, hoe een kathedraal naar de hemel reikt en het zonlicht binnenlaat via schitterende glasramen,...

Wat of wie precies ontzag oproept, is voor iedereen anders. Ik heb de laatste jaren mijn talent voor ontzag aangescherpt, nadat de weldoende effecten mij opvielen tijdens bergvakanties. In juli 2024 schreef ik na zo'n reis: "Feest voor de zintuigen in de Alpen. Kijken, luisteren, proeven, ruiken, voelen, gewoon zijn. Ik voel me ontzaglijk nietig in dit landschap... nergens ervaar ik zo duidelijk dat er iets is dat ons overstijgt." Ontzag leunt voor mij soms dicht aan bij een spirituele ervaring: me opgenomen voelen in een groter geheel en connecteren met 'iets dat groter is dan mezelf', zonder dat verder te benoemen. Maar dat hoeft natuurlijk niet voor iedereen zo te zijn.

Intussen ervaar ik bijna evenveel ontzag in de Leuvense natuur vlakbij - gelukkig zijn hier ook wat heuvels, dat helpt wel :-) Het gaat hier om een ervaring die sterker wordt naarmate ik meer tijd doorbreng in de natuur vlakbij huis. De subtiele veranderingen die ik opmerk door meerdere keren per week op dezelfde plaats te wandelen, versterken het gevoel van verwondering en bewondering. Panta rhei, alles verandert continu. Je kan echt geen twee keer dezelfde wandeling maken. Dat is toch ontzaglijk interessant en verbazingwekkend?

Ontzag en aandacht liggen dicht bij elkaar. Wat we vaak zien, lijkt telkens hetzelfde. Daarom is het makkelijker om op reis verwonderd te zijn: waw, alles is hier anders en nieuw! Maar met aandacht wandelen door de tuin die al twintig jaar de jouwe is, kan even verwonderlijk zijn.

Zoals Monet ettelijke keren dezelfde kathedraal schilderde, in een ander seizoen, op een ander moment van de dag, met een andere lichtinval,... Ik fotografeer intussen zelf vaak 'dezelfde plekken' - die dus toch telkens heel anders zijn. (niet dat ik mijn foto's wil vergelijken met de schilderijen van Monet :-)

Ik voel vooral ontzag in de natuur, maar je kan dit uiteraard ook voelen voor mensen. Wie bewonder jij, wie inspireert jou? Het hoeft absoluut geen bekend persoon te zijn! Let er eens op welke kwaliteiten van die persoon je al bezit en misschien graag verder wil ontwikkelen.

Durf gerust ook in bewondering te staan voor de schoonheid die je zelf in je draagt. Zien vanwaar je komt en waar je nu staat, hoe jij stormen doorstaat, waarom zouden we daar geen ontzag voor kunnen voelen?